Een "infrastructuur": wat is dat en hoe bouw je het?

Velen van jullie hebben de afgelopen jaren de missie van de NCDD op een van mijn powerpointdia's zien staan:

Dat is een hele mond vol, en dus zeg ik er altijd maar bij: wat wij daaronder verstaan is een landelijk dekkend netwerk van voorzieningen: mensen, kennis, opslagfaciliteiten, software, hardware, opleidingen, en, niet te vergeten, financiering.

Over een mond vol gesproken ...

Hoe vlieg je zoiets groots aan? De ene methode is de deltaplanmethode: grootschalig, hoog-boven-over. In polderland Nederland zie je zoiets maar zelden. Dan moet het water ons écht aan de lippen staan, zoals in 1953 letterlijk gebeurde. Voor de duurzame bruikbaarheid van onze digitale bestanden is zo een beweging (nog) niet tot stand gekomen. Wij (zeg maar, informatieprofessionals) weten wel van de tijdbom die onder onze digitale informatie tikt, maar die urgentie wordt nog lang niet door alle bestuurders als dringend ervaren.

Dus hebben we binnen de NCDD gekeken of we de uitdaging in min of meer behapbare brokken kunnen opdelen. Daar zijn vier werkpakketten uit gekomen:

1. Opslag (het betrouwbaar en vooral zo efficiënt mogelijk opslaan van de bits en de bytes, inclusief netwerkverbindingen)
2. Preservering (wat moeten we nu precies doen om die duurzaamheid te waarborgen - monitoren van de ontwikkelingen (preservation watch), plannen van preserveringsacties, de softwaretools die je daarvoor nodig hebt, R&D, en vooral veel kennis)
3. Afstemming collectiebeleid (digitale informatie laat zich lastig vangen in de traditionele taakverdeling tussen instellingen, daar moet je nieuwe afspraken over maken)
4. Kwaliteitszorg en certificering (wanneer is een archief een 'trustworthy digital repository'? Hoe bewijs je dat?)

Voor de eerste twee werkpakketten zijn sinds juni dit jaar NCDD-werkgroepen aan het werk. Zij hebben de opdracht gekregen om diverse scenario's te bedenken voor een landelijke infrastructuur. Die moet a) zo efficiënt (lees: goedkoop) mogelijk zijn, en b) de kwaliteit van duurzame toegankelijkheid in Nederland op een hoger plan brengen - met name ook voor de kleine instellingen die zelf geen digitaal depot kunnen betalen. Alle officiële informatie daarover staat op http://www.ncdd.nl/over-beleid.php.

De werkgroep Preservering aan het werk: rond de tafel Jata Haan (EYE), Giovanna Fossati (EYE, voorzitter), Frédérique Vijftigschild (NCDD support), Paul Doorenbosch (KB), Aad van der Valk (Beeld en Geluid), Mette van Essen (Nationaal Archief), Jeanine Tieleman (DEN) en Andrea Scharnhorst (DANS); ontbreken: Barbara Sierman (KB), Robert Gillesse (DEN) en Gaby Wijers (NIMk). Beelden van de werkgroep Opslag houden jullie van me tegoed.

Aan mij de eer om al dit werk te ondersteunen vanuit de NCDD, en ik kan je zeggen, de werkgroepen hebben het niet gemakkelijk. Duurzame toegankelijkheid is een jong vak met heel veel onzekerheden. Wie kan voorspellen wat voor computers we over 10 of 20 jaar zullen hebben? Wie durft te voorspellen hoe snel het web blijft groeien? Wie durft te selecteren wat we wel en niet moeten bewaren? Wie durft er vandaag definitief te zeggen wat de beste duurzaamheidsstrategie is? En hoe zit het met alle bestuurlijke en juridische complicaties?

Ga er maar aan staan. Niettemin zijn we vol goede moed aan het werk gegaan. Er wordt hersenkrakend nagedacht en geschreven. Ideeën worden geopperd en soms weer van tafel geveegd. Om soms later opnieuw op te duiken als andere alternatieven niet haalbaar zijn gebleken.

Maar we hebben hulp nodig. Van jullie. Daarom organiseren we:

NCDD symposium "Bouw een huis voor ons digitaal geheugen",
24 januari 2012, KB, Den Haag, 10.30 u tot 16.30 u, toegang gratis, wél even aanmelden

Programma en aanmelden op http://ncddsymposium.eventbrite.com.

Onderzoeksdata (2): een ‘nieuwe renaissance’?

De Alliance conferentie werd vanochtend geopend door Sir John Wood, voorzitter van het hoogste wetenschappelijke adviesorgaan van de Europese Commissie (ERAB) en voorzitter van de commissie die Riding the Waves schreef (zie vorige blog). Alsof Wood die gelezen had [no such luck, Inge!], zei hij over de hoge ambities van Riding the Waves: ‘It is easy to write the words, isn’t it? Reality, how do we do it, is very different.’ Daarna volgde een lange lijst van projecten en digitale infrastructuren die al met Europees geld tot stand zijn gekomen, ik zal jullie de afkortingen hier besparen.

Maar hoe gaan we verder? Op Woods dia’s stonden keurig de aanbevelingen uit de diverse rapporten, maar in zijn toelichting liet hij doorschemeren dat hij het niet altijd eens is met hoe Europa investeert in de digitale agenda. Te veel kleine bedragen, waardoor de spoeling dun wordt. Risicovol onderzoek krijgt geen kans, terwijl daar juist echte kansen liggen. En mondiale zaken (hoe gaan we 9 miljard mensen van schoon water en eten voorzien?) worden te provinciaal aangepakt. Om een voorbeeld te noemen: voor EU-subsidies komen geen projecten in aanmerking waar partners van buiten de EU aan meedoen. Woods heeft de Commissie ooit aanbevolen om de projectgelden aan de lidstaten te geven onder voorwaarde dat ze met minimaal twee andere landen zouden samenwerken – de suggestie werd hem niet in dank afgenomen.

In opbouwende zin beval Woods aan om vooral holistisch te denken, over de grenzen van al die kleine disciplines heen. Hij noemde  het een nieuwe ‘renaissance’. Ook pleitte hij voor veel meer aandacht voor training. ‘We hebben momenteel domweg nauwelijks mensen die de enorme data-infrastructuren kunnen managen die we nu nodig hebben.’

Later op de dag ontstond nog een mooie discussie met Wouter Schallier, de Executive Director van LIBER, de Europese organisatie van wetenschappelijke bibliotheken. LIBER ziet een nieuwe rol weggelegd voor bibliothecarissen in het managen van de data in onderzoeksprojecten en de wetenschappers die daarbij betrokken zijn. Met respect voor het beroep van bibliothecaris betwijfelde Woods of dat een goede insteek was. Liever ziet hij in de wetenschap een ‘data scientist’ ontstaan die de data managet en ze dan kant en klaar aflevert bij de digitale repositories.

In de middag bleek trouwens dat rapporten als Riding the Wave, weinig concreet als ze soms zijn, wel degelijk gelezen worden in Brussel/Luxemburg en bijdragen aan visievorming door de Commissie. Twee sprekers namens de commissie lieten blijken dat ze het rapport goed gelezen hadden. Liina-Maria Munari (foto links) was goed te spreken over het nieuwe APARSEN project dat onder regie van de Alliance for Permanent Access wordt uitgevoerd en waaraan o.a. de KB meedoet. Dit moet leiden tot een Europees Centre of Excellence op het gebied van digitale duurzaamheid. Ze gaf toe dat het werken met vele talen en culturen (er zijn 30 partners!) hier een daar tot chaos leidt. ‘But that is chaos that must happen’ in een tijd van ‘grand, global challenges’. Dus toch een nieuwe renaissance?

iPRES (5): infrastructuren

Helaas kon ik niet overal zijn vanmiddag, dus koos ik voor de parallelsessie infrastructuren.

De eerste spreker: Reinhard Altenhoener van Gottingen University Library met een lezing over een "national infrastructure for digital preservation" in Duitsland. Al snel wordt duidelijk dat deze nationale aanpak alleen de wetenschap betreft. Helaas biedt Reinhard vooral een lange lijst van problemen die we nog niet hebben opgelost en een lange to-do lijst. Heel herkenbaar, maar het voegt weinig toe aan de lijst die in het NCDD rapport staat.

Opmerkelijk: Reinhard vindt dat er in Duitsland momenteel genoeg aandacht is ontstaan voor het onderwerp e-infrastructuur. Daar denken we in Nederland toch wel anders over.

En nu de beroemde Stephen Abrams van de California Digital Library. 'An emergent micro-services approach to digital curation infrastructure.' Het uitgangspunt: de huidige infrastructuur is verouderd, we moeten iets nieuws verzinnen. Er is sprake van 'more stuff, smaller budget'. Wat ik ervan meekrijg is dat men vooral zoekt naar kleine eenheden met specifieke taken, die ieder voor zich gemakkelijker en goedkoper te ontwikkelen en onderhouden zijn, en die toch met elkaar een systeem vormen. Dan wordt het erg technisch ... dat blog ik niet bij. Maar na een vraag van David Giaretta wordt me duidelijk dat de intentie hier hetzelfde is als bij het iRODS project. Alleen gaat men hier uit van volledig zelfstandige eenheden die ook een geheel vormen.

En vervolgens naar Canada. Daar zijn de nationale bibliotheek en het nationaal archief vijf jaar geleden gefuseerd. De lezing (van Pam Armstrong en Johanna Smith) gaat over overheidsdocumenten. Ook in Canada was de overheidsinformatiehuishouding niet op orde, wat in 2003 leidde tot een vernietigend rapport en de nodige regels voor records management. Men denkt daar nu aan een centrale opslag voor overheidsdocumenten, wat het oogsten door Library and Archives Canada zal ondersteunen. Ook heeft men regels opgelegd en gereedschappen ontwikkeld om het gemakkelijker te maken te archiveren. Ik vraag me natuurlijk direct af hoe succesvol al deze inspanningen zijn. Daarop volgt niet meteen antwoord ... Dit blijkt het eerste jaar te zijn van een project dat vijf jaar gaat duren.

Robert Sharpe van Tessella presenteert het EU Planets project. Wie daar alles van wil weten moet 14 december naar Den Haag komen (zie http://www.ncdd.nl). Het onderdeel dat hier aandacht krijgt is een online enquete van Planets om te beoordelen in welke mate instellingen duurzaam beleid en een duurzame organisatie hebben. De conclusies zijn gebaseerd op 200 antwoorden van organisaties uit de Planets achterban. Dus is het niet vreemd dat 93% aangeeft dat men zich bewust is van het probleem. Maar daarvan heeft 52% nog geen duurzaamheidsbeleid. 85% van de respondenten zeggen dat ze een oplossing hebben, of daarmee bezig zijn. 77% gaat binnen 2 jaar geld investeren. Men verwacht, en dat is opmerkelijk, vooral "plug-and-play" gereedschappen aan te kopen. Dus geen oplossingen waaraan men zelf nog veel moet ontwikkelen. Als ik zo hoor wat bijvoorbeeld de KB en het NA zelf moeten doen aan de ontwikkeling van hun digitale archieven, lijkt die verwachting me redelijk onrealistisch, in ieder geval op dit moment.

Een slimme vragensteller stelt dat dit een onderzoek lijkt onder "early adopters". Die zijn het probleem niet in ons vakgebied. Het echte probleem zit bij al die individuen en organisaties die "in the mainstream" zitten en zich nog nauwelijks bewust zijn van het probleem. Waarvan akte!

Wat is een "nationale infrastructuur"?

De term "nationale infrastructuur" die de NCDD in haar missie heeft staan, zorgt nog wel eens voor misverstanden. Want wat stellen we ons daarbij voor? Een nationaal digitaal depot? Een landelijke overkoepelende digitale duurzaamheids politie? Een instituut dat landelijke normen dicteert? En wat betekent "nationaal" in dit verband? Dat de faciliteiten stoppen bij onze landsgrenzen? Dat er voor regionale organisaties geen plaats is?

Laat ik voorop stellen dat het laatste woord over hoe die infrastructuur eruit moet zien nog lang niet is gesproken. De Nationale Verkenning Digitale Duurzaamheid zal veel betrokkenen in het land nog vragen wat hun wensen zijn. Maar een aantal contouren worden nu al zichtbaar:

1. Een nationale infrastructuur zal hoogstwaarschijnlijk niet de vorm krijgen van één landelijke organisatie. We denken eerder in termen van netwerken van bestaande organisaties die onderling afspraken maken over wie wat bewaart en hoe, en die waar mogelijk kennis en faciliteiten delen.



2. Een nationale infrastructuur, zeker op het gebied van digitale data, heeft anno 2008 altijd internationale uitlopers. Vooral in de beta-wetenschappen wordt op grote schaal internationaal data opgeslagen en gedeeld. Toch blijkt structurele financiering vaak nog een kwestie van nationale overheden. Iedere netwerk-infrastructuur zal daarom zowel nationale als internationale elementen bevatten.



3. De NCDD kijkt naar de hele publieke sector, niet alleen naar nationale instellingen. De NCDD streeft naar een digitaal duurzaam vangnet voor alle informatie uit de publieke sector die bewaard moet worden: lokaal, regionaal, nationaal. Grote instellingen zullen vaak hun eigen digitale data beheren; kleinere instellingen zullen gaan samenwerken of hun data onderbrengen bij grotere datacentra. Dat moet allemaal nog goed georganiseerd worden.

Al met al denken we voorlopig aan een samenhangend stelsel van opslagplaatsen en samenwerkingsafspraken die - en dat is vaak nog het moeilijkst - voor de langetermijnopslag van data structureel, duurzaam worden gefinancierd. Dus geen houtje-touwtje-werk zoals ik onlangs in Engeland fotografeerde (foto boven).