Culturele sector richt duurzaamheidsnetwerk op

Vandaag werd via de website van DEN bekendgemaakt dat de culturele sector definitief heeft besloten tot de oprichting van een duurzaamheidscoalitie die nauw gaat samenwerken met de NCDD om duurzame toegankelijkheid tot digitale gegevens te bevorderen. In juni schreef ik al een blog over de eerste besprekingen, en nu is het dus definitief. Mooi! Dan kan eindelijk dat nare vraagteken uit de schema’s van de NCDD zoals we die dit voorjaar nog lieten zien en wordt het plaatje steeds completer. Ook de NCDD zelf zit niet stil. Er wordt hard gewerkt aan een uitwerking van de strategische agenda die we in juni publiceerden en in die uitwerking kan de culturele sector nu volledig worden opgenomen. Weer een stap vooruit!

(PS: Jullie hebben nog wat achterstallig nieuws van me tegoed, van de iPRES en andere bijeenkomsten. Dat komt heus, maar het is even errrugg druk … Morgen en dinsdag naar Zwolle & Eindhoven, om een presentatie te geven tijdens de regioconferenties die het Ministerie van OCW heeft georganiseerd ter voorbereiding van de nieuwe Archiefvisie. Mijn opdracht was om het prikkelend te maken … of dat lukt met een degelijk onderwerp als digitale duurzaamheid zal blijken.)

(PS2: En David Rosenthal heeft me beloofd dat hij nog gaat reageren op de blog van René Voorburg over de noodzaak van migreren. Maar hij moest eerst even naar Berlijn.)

Ook cultureel erfgoed zoekt samenwerking duurzame toegankelijkheid

Het is een bijzondere week. Na de baanbrekende overeenkomst van de archieven besloot gisteren een brede delegatie uit het (museaal) cultureel erfgoed  dat ook de duurzame toegankelijkheid van digitaal cultureel erfgoed gezamenlijk moet worden aangepakt. Digitaal Erfgoed Nederland en Virtueel Platform hadden het initiatief genomen tot een strategisch overleg hierover. Aanleiding was de publicatie van de strategische agenda van de Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid (Toekomst voor ons digitaal geheugen, 2). Daarin werd de sector van het museaal cultureel erfgoed aangeduid als ‘te diffuus’ om op dit moment op te nemen in de plannen waarin met voortrekkerorganisaties gewerkt wordt aan de bouw van infrastructuren voor duurzame toegankelijkheid in diverse sectoren. Dat kon de sector niet op zich laten zitten. DEN en Virtueel Platform besloten daarop de sector uit de nodigen voor een goed gesprek.

Aan dit strategisch overleg namen deel (foto boven vanaf rechtsonder, met de klok mee) Ole Bouwman (NAi), Anne Vroegop (Cultureel Erfgoed NL), Annelies van Nispen (DEN), Marco de Niet (DEN), Floor van Spaendonck (Virtueel Platform), Reinier van ’t Zelfde (RKD), Wilbert Helmus (SIMIN, Fries Museum), Rob Hendriks (Rijksmuseum), Toine Berbers (Vereniging Rijksgesubsidieerde Musea), Margriet de Jong (Nederlandse Museum Vereniging), Dirk Houtgraaf (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed), Annemarie Kremer (Theater Instituut NL), Maaike Tonen (OCW DCE, vertrokken voor de foto werd genomen) en Inge Angevaare (NCDD; achter de camera). Enkele andere genodigden moesten wegens agendaproblemen verstek laten gaan: Gaby Wijers van NIMk, Jos Taekema van Museum Volkenkunde en Kees Hendriks van Naturalis.

Het strategisch overleg krijgt een vervolg, want na de principebeslissing zal het hoe en wat nader moeten worden uitgewerkt. Zo moet worden ingevuld wie het samenwerkingsverband gaat vertegenwoordigen naar OCW en naar in de NCDD. DEN en Virtueel Platform hebben zich bereid verklaard dit oprichtingsproces te trekken. Er volgt een verslag dat breed verspreid gaat worden.

Aan het eind van de bijeenkomst zei Wilbert Helmus van de Friese Musea/SIMIN: ‘Hulde aan DEN en Virtueel Platform voor dit initiatief. Want er moet iets gebeuren. Het is niet dat we niet wilden samenwerken, maar het kwam er gewoon nooit van. Dit is een mooi begin.’

'Het zijn ontwérpers, geen "archiefvormers"'

Het rondetafelgesprek speelde zich afgelopen vrijdag (19 maart) af aan een rechthoekige tafel en tussen stapels (fysieke) verhuis- en archiefdozen, maar was wel degelijk bedoeld om het Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers (NAGO) te helpen de digitale toekomst te bestormen. Marie Christine van der Sman en Bernadine Ypma van het NAGO lieten zien hoe simpel het is om de kennis/expertise van je netwerk te mobiliseren: je stuurt een aantal mensen, liefst van diverse pluimage, een mailtje, zet een paar potten koffie en thee, en iedereen blijkt bereid om mee te denken over de vragen die velen van ons bekend zullen voorkomen: wat gaan we nu precies bewaren en hoe pakken we het aan? Hieronder een greep uit de adviezen die werden gegeven; Bernadine zal nog een uitgebreider artikel publiceren in het Archievenblad.

De aftrap kwam van de grafisch ontwerpers zelf: Hans van Vliet van Studio Dumbar en Martijn Arts van Total Identity benadrukten dat grafisch ontwerpers vooral bezig zijn met ontwerpen, met de toekomst, en dus wordt er nogal chaotisch gearchiveerd. Hans adviseerde de erfgoedinstellingen dan ook om vooral de gereedschapskist van de timmerman te leren kennen, om zo meer inzicht te krijgen in wat hoe gearchiveerd wordt. Martijn gaf de raad om vooral goed te selecteren: liever tien gave dingen bewaren dan grote hoeveelheden. Wat je zou willen bewaren voor toekomstige generaties noemt hij het 'creatief buigpunt' - het moment waarop er écht iets is veranderd.

Jorien Weterings van G-Star adviseerde om vooral de verantwoordelijkheden goed af te bakenen tussen ontwerper en archief. Creatieve keuzes zijn des ontwerpers, daar moet een archief zich niet mee bemoeien. Henk Vanstappen (na het NAi nu werkzaam bij PACKED, Platform voor de Archivering en Conservering van Audiovisuele Kunsten in Vlaanderen) zag vooral veel heil in het zoeken van goede samenwerkingspartners, en dat advies onderschreef ikzelf natuurlijk volmondig. Ikzelf deed een NCDD-duit in de zak door te benadrukken hoe belangrijk het is om in het digitale tijdperk te voorkomen dat je verdrinkt in de hoeveelheden door als organisatie heel precies je missie, je bestaansreden op te schrijven en daar steeds op terug te vallen als je moeilijke keuzes moet maken. Bernadine Ypma vulde dat advies aan met: 'vraag je steeds af wat je ermee wilt gaan doen.' Gerard-Jan Nauta van DEN vond het belangrijk om ook buiten je eigen sector je licht op te steken - alweer een advies waar ik het roerend mee eens was.

James Stell van Data Matters (bouwers van het edepot van het Stadsarchief Amsterdam) benadrukte net als Tine van Nierop (eerder van Beeld en Geluid, nu ZZP'er) het belang van (open) standaarden -- hoewel ik er altijd mijn twijfels over heb in hoeverre je standaarden kunt/moet opleggen aan creatieve geesten. In de wetenschap is dat ook altijd een probleem. James zei nog iets dat we niet vaak genoeg kunnen benadrukken: digitale duurzaamheid is voor veel organisaties domweg nog steeds een brug te ver. Ze hebben hun gewone dagelijkse IT-processen nog niet eens op orde. Daar moet eerst aan gewerkt worden.

Het was alle deelnemers duidelijk dat niet 'alles' bewaard moet worden - ook een koekblik met narcissen is immers ooit ergens 'ontworpen' - en dus werd de vraag gesteld hoe en op welk moment je moet selecteren. Als je te lang wacht, kan het immers te laat zijn. Bernadine Ypma had daarvoor een idee dat lijkt op wat de drie technische universiteiten in hun datacentrum lijken toe te passen: neem alles op, neem de zorgen van de producenten om goed voor de data te zorgen over (zodat de producent er ook een eigen belang bij krijgt!), en ontwikkel vervolgens een 'afstotingsbeleid'. Dat zal in elk geval werken voor producenten waarmee je een langdurige relatie kunt ontwikkelen. Moeten we als archiefinstellingen dus datadiensten gaan aanbieden? Het is een optie die in elk geval in het 'ketendenken' past; maar die ook grote consequenties kan hebben voor erfgoedinstellingen.

Het citaat van de middag kwam waarschijnlijk van Henk Vanstappen. Martijn Arts vroeg hem wat hij zou doen als hij een partij 3D vector-bestanden aangeboden zou krijgen. Het antwoord: 'Waarschijnlijk heel hard weglopen ...'.

Foto boven: vlnr staand James Stell (Data Matters) en Hans van Vliet (Studio Dumbar); zittend Bernadine Ypma (NAGO) en Martijn Arts (Total Identity; op de rug Jorien Weterings (G-Star) en Henk Vanstappen (PACKED); foto midden vlnr Bernadine Ypma, Marie Christine van der Sman, Gerard Jan Nauta (Digitaal Erfgoed Nederland), Henk Vanstappen, Jorien Weterings, Tine van Nierop. Ondergetekende bleef achter de camera ;-)

Born-digital (2): is cultuur 'anders'?

Afgelopen december blogde ik uitvoerig over de SIMIN/OKBN studiedag over born-digital materiaal. Er kwam een aantal reacties op (altijd goed voor de discussie!), en met name die van Bernadine Ypma (van de Stichting Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers, NAGO) bleef door mijn hoofd spoken, zeker toen ik ook nog eens door het Engelse Art Libraries Journal werd gevraagd om een artikel over born-digital cultureel erfgoed in Nederland te schrijven. In mijn presentatie van december had ik gezegd dat het aan de archieven is om de brug te slaan naar de producenten van digitaal materiaal om de noodzakelijke continuïteit in de technische zorg te verzekeren. Bernadine schreef daarop: 'Ik heb mijn twijfels over het samenbrengen van kunstenaars, architecten en ontwerpers en archiefinstellingen. Zo breng je het archief a priori al in de erfgoedsfeer en dat maakt selectie bijna onmogelijk. De maatschappelijke waarde van het archief kan ontstaan in de loop van tijd maar is er niet zonder meer. Het bewust maken van kunstenaars, architecten en ontwerpers (enz.) van een goede administratie en archief is belangrijk, maar dan alleen binnen hun eigen bedrijfsprocessen.'

Daar heeft Bernadine natuurlijk een punt, want waar je bij de overheid en in de wetenschap min of meer objectieve criteria kunt bedenken op basis waarvan geselecteerd wordt wat er bewaard moet worden, en je die selectie althans in theorie kunt vervroegen naar het moment van creatie, is dat bij (overige) culturele objecten niet te doen [zie reacties: ik doel hier op cultureel erfgoed dat niet uit overheden stamt]. Want 'cultuur' heeft tijd nodig om zich te bewijzen als 'erfgoed'. In duurzaamheidstermen zou je kunnen zeggen dat het object tegen die tijd misschien al onbruikbaar is geworden, maar dat is natuurlijk onzin, want iets dat onzichtbaar is geworden zal zich ook niet 'bewezen' hebben. Tenzij het om secundaire informatie gaat - documentatie over kunstenaars, zoals persoonlijke archieven, die bron van kunsthistorisch onderzoek kunnen zijn.

Al met al lijkt het erop dat in het culturele domein (a) selectie meer een kwestie van gevoel voor kunst zal zijn dan van objectieve criteria, (b) selectie vaak pas zal plaatsvinden nadat enige tijd is verstreken; (c) het feit dat de erfgoedinstellingen weinig invloed hebben op de productiefase ertoe zal leiden dat de nodige kunst verloren gaat (en dat we daar als erfgoedinstellingen niet al te spastisch mee om moeten gaan), en (d) dat de culturele sector veel zal moeten investeren in het ontwikkelen van expertise op het gebied van digitale archeologie, d.w.z., redden wat er te redden valt van wat er tevoorschijn komt uit ongeordend materiaal. Henk Vanstappen van het NAi liet daar tijdens de SIMIN-bijeenkomst de nodige voorbeelden van zien. Goed beschouwd zijn dit allemaal zaken die we kennen uit het analoge tijdperk - maar die nu een digitale variant moeten krijgen.

Voordeel is wel dat van digitale objecten meerdere exemplaren naast elkaar kunnen bestaan. Dat zal misschien leiden tot waardevermindering, maar is wel zo handig voor de duurzaamheid.

Wordt vervolgd, zou ik zeggen, want in maart mag ik aanschuiven bij een NAGO-bijeenkomst over dit onderwerp.

Foto: www.jackhaas.net/.

Digitale cultuur bewaren

Op zijn eigen prikkelende en onnavolgbare wijze heeft John Mackenzie Owen deze week tijdens een besloten lezing in Den Haag zijn visie nog eens samengevat op de meer organisatorische kanten van digitale duurzaamheid:

Preserving Digital Culture

- In a global, networked world, information is a global
commodity. A focus on 'national' information makes
little sense.
- Contemporary culture is not defined by information
produced, but by information consumed.
- Preserving the information fabric of society requires
capturing information use.
- This requires a major transformation of our memory
institutions.

Om met het eerste te beginnen: natuurlijk is de informatiewereld een mondiale geworden. Maar "de wereld" is een niet te managen eenheid. En daarom grijpen we terug op de organisatorische, politieke, financiële eenheden die we kennen en die wel te behappen zijn, zoals landen (NCDD). Dat is een vorm van roeien met de riemen die we hebben. Vervolgens worden die behapbare eenheden weer gebundeld in supra-nationale verbanden als de Europese Alliance for Permanent Access waar de NCDD lid van is - ook nog niet wereldwijd, maar toch weer een stap in de goede richting.

Dan Mackenzie Owens tweede punt: we moeten bij het selecteren van informatie voor digitale duurzaamheid onze aandacht verschuiven van productie naar consumptie. We zouden moeten bewaren wat we nodig hebben, niet wat we gemaakt hebben. Het is goed dat Mackenzie Owen ons eraan herinnert waar we het eigenlijk voor doen: niet om zo maar op te slaan, maar om (her-)gebruik mogelijk te maken. Het probleem is alleen dat we de productie kennen, die ligt in tijd altijd achter ons, maar wie kan er iets zinnigs zeggen over het gebruik dat de toekomst van informatie zal willen maken?
Wat we anno 2008 weten van het verleden is voornamelijk geselecteerd door Het Toeval - de smaak van de dag op het gebied van beeldende kunst, de verzamelwoede van eenlingen of organisaties, het toevallig niet gebombardeerd worden van bepaalde plaatsen, en ga zo maar door. En wat wij gaan bewaren wordt hoe dan ook bepaald door onze eigen keuzes en prioriteiten, niet die van de toekomst. Hoe 'major' kan de transformatie dan worden?
(Zie voor meer achtergrondinformatie ook Mackenzie Owens bijdrage aan de UNESCO-conferentie uit eind 2005).